@Dusk #dusk $DUSK
Mỗi khi so sánh một blockchain mới với Ethereum, mình luôn thấy có một bẫy tư duy rất phổ biến: giả định rằng nếu Ethereum chưa làm được điều gì, thì đó là vì công nghệ chưa đủ tốt hoặc team chưa ưu tiên.
Nhưng sau khi làm việc đủ lâu với Ethereum, mình lại thấy ngược lại. Rất nhiều thứ Ethereum không làm không phải vì không thể, mà vì nó mâu thuẫn với những giả định nền tảng mà Ethereum đã chọn ngay từ đầu.
Và Dusk nằm chính xác ở vùng giao nhau đó.
Ethereum được xây dựng trên một giả định rất mạnh: public-by-default.
Mọi state đều công khai, mọi giao dịch đều có thể được bất kỳ ai quan sát và tái thực thi. Giả định này tạo ra composability, permissionless innovation và khả năng audit cực cao.
Nhưng nó cũng kéo theo một hệ quả mà theo mình ngày càng khó né tránh: Ethereum không phải môi trường tự nhiên cho các hệ thống tài chính cần kiểm soát dữ liệu.
Dusk xuất hiện không phải để “làm Ethereum tốt hơn”, mà để giải quyết một lớp vấn đề mà Ethereum, về mặt kiến trúc, rất khó xử lý một cách gốc rễ.
Vấn đề đầu tiên là privacy ở cấp độ state và execution, chứ không chỉ ở giao dịch.
Trên Ethereum, dù bạn có dùng mixer, stealth address hay layer zk, thì logic cốt lõi của smart contract vẫn dựa trên public state. Điều này khiến rất nhiều ứng dụng tài chính không thể triển khai đúng nghĩa.
Bạn có thể che người gửi, che người nhận, nhưng bạn không thể che toàn bộ logic vận hành của hệ thống.
Dusk tiếp cận từ hướng ngược lại Privacy không phải là lớp phủ, mà là mặc định của state machine. Smart contract trên Dusk được thiết kế để xử lý logic tài chính mà không cần lộ dữ liệu gốc. Validator xác minh bằng chứng, không cần “biết” dữ liệu.
Đây là một khác biệt rất căn bản. Ethereum có thể thêm privacy bằng layer, nhưng Dusk đặt privacy vào kiến trúc gốc — nơi Ethereum gần như không thể quay đầu nếu không phá vỡ composability cốt lõi của mình.
Vấn đề thứ hai là selective disclosure và compliance có thể chứng minh được.
Ethereum buộc bạn phải chọn giữa hai thái cực: hoặc công khai mọi thứ, hoặc đẩy phần nhạy cảm off-chain. Kết quả là rất nhiều hệ thống tài chính “nửa on-chain, nửa off-chain”, nơi phần quan trọng nhất vẫn nằm ngoài blockchain.
Dusk giải quyết điều này bằng cách cho phép chứng minh rằng một giao dịch tuân thủ quy định mà không cần tiết lộ dữ liệu nhạy cảm.
Điều này không chỉ là privacy, mà là một cách tiếp cận khác với niềm tin. Thay vì “tin rằng issuer đã làm đúng”, hệ thống có thể chứng minh rằng điều kiện đã được thỏa mãn.
Ethereum, với mô hình public-by-default, rất khó làm điều này mà không tạo ra một lượng lớn logic và dữ liệu off-chain.
Một điểm nữa mình thấy Ethereum gặp giới hạn là RWA và tài chính có điều kiện.
RWA không chỉ là token hóa tài sản. Nó bao gồm quyền sở hữu có điều kiện, chuyển nhượng có giới hạn, và nghĩa vụ pháp lý đi kèm. Trên Ethereum, những điều này thường được xử lý bằng whitelist, admin key, hoặc các hợp đồng phụ trợ ngoài chain.
Kết quả là blockchain chỉ đóng vai trò sổ ghi, còn logic thật nằm ở nơi khác.
Dusk thì ngược lại.
Họ thiết kế để những điều kiện đó trở thành một phần của hệ thống. Quyền sở hữu, điều kiện chuyển nhượng và compliance được mã hóa trực tiếp trong state machine, nhưng không cần public.
Điều này cho phép một loại tài sản mà Ethereum rất khó hỗ trợ một cách “đúng nghĩa”: tài sản vừa on-chain, vừa tuân thủ, vừa không phơi bày dữ liệu.
Một vấn đề khác ít được nói tới là MEV và rò rỉ thông tin kinh tế.
Trên Ethereum, MEV không phải là lỗi, mà là hệ quả của transparency. Mọi chiến lược đều bị lộ trước khi được thực thi. Các giải pháp hiện tại chỉ làm MEV “đỡ xấu hơn”, chứ không loại bỏ được nguyên nhân gốc.
Với Dusk, vì execution không dựa trên public state theo cách truyền thống, bề mặt MEV tự nhiên nhỏ hơn rất nhiều. Đây là thứ Ethereum rất khó xử lý mà không đánh đổi transparency.
Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa Dusk “tốt hơn” Ethereum.
Nó giải quyết những vấn đề mà Ethereum chủ động không ưu tiên. Ethereum tối ưu cho permissionless composability và innovation. Dusk tối ưu cho privacy, compliance và tài chính có kiểm soát.
Hai hướng này không mâu thuẫn về mặt kỹ thuật, nhưng mâu thuẫn về mặt triết lý thiết kế.
Một điểm quan trọng mình luôn nhấn mạnh là: Ethereum hoàn toàn có thể “làm giống Dusk” ở layer trên, bằng zk-rollup hoặc app-specific chain.
Nhưng khi làm như vậy, bạn đang rời xa mô hình Ethereum thuần túy và chấp nhận những trade-off tương tự Dusk ngay từ đầu. Dusk không làm điều đó ở layer trên; họ bắt đầu từ chính những trade-off này và xây hệ thống xoay quanh chúng.
Ở góc nhìn của mình, thứ Dusk giải quyết được mà Ethereum chưa làm được không phải là một tính năng cụ thể, mà là một lớp ứng dụng tài chính mà Ethereum không được thiết kế để phục vụ trực tiếp.
Đó là các hệ thống cần privacy thực sự, cần selective disclosure, cần compliance có thể chứng minh và cần giảm thiểu rò rỉ thông tin kinh tế.
Ethereum có thể tiếp tục thống trị DeFi permissionless, NFT và innovation mở.
Nhưng khi blockchain tiến gần hơn tới tài chính thực, những giới hạn của mô hình public-by-default sẽ ngày càng rõ. Dusk tồn tại chính ở ranh giới đó — không phải để thay thế Ethereum, mà để làm những việc mà Ethereum, vì chính những gì làm nên sức mạnh của nó, rất khó làm được.
